مقدمه:

جمعیت روبه رشدجهان،انسان رابه روی آوردن به منابع جدیدتامین پروتئین موردنیازخودسوق داده است.کمبودموادغذایی پروتینی،بخصوص پروتئین حیوانی ازمواردی است که موردتوجه قرارگرفته

وباتوجه به ثابت بودن نسبی پتانسیل های تولید گوشت قرمزومرغ،تولیدگوشت ماهی دردستورکاراغلب کشورهاقرارگرفته است.درسالهای اخیراحداث سدهای خاکی وبتنی درکشوروبخصوص درشهرستان میانه روندروبه رشدی داشته وپتانسیل عظیمی جهت تولیدماهی ایجادگردیده است که باهزینه کمی می توان ازآن به عنوان منابع تامین پروتئین موردنیاز منطقه استفاده کردکه مزایایی به شرح زیر خواهدداشت:

1- تولیدپروتئین مرغوب ماهی.

2- افزایش سلامت جامعه به تبع افزایش تولید ومصرف ماهی.

3- ترویج فرهنگ مصرف ماهی بخصوص درمناطق روستائی ومحروم.

4- دسترسی آسان مردم به ماهی تازه وسالم دراغلب فصول سال.

5- اشتغال زائی مستقیم وغیرمستقیم.

6- ازبین بردن حشرات وموجودات مزاحم وبیماری زای آبها به دلیل تغذیه ماهی ازآنها.

7-  پرنمودن اوغات فراغت جوانان باترویج فرهنگ ماهیگیری ورزشی.

وضعیت سدها جهت پرورش ماهی:

سدهای خاکی وبتنی جهت ذخیره آب برای اهداف کشاورزی وبعضا تامین برق وآب شرب احداث می شود ومنابع آبگیری آنها عمدتا رودخانه های فصلی وچشمه ها می باشد.وسعت آنها ازچندهکتارتاچندصدهکتار بوده وعمق ازچندمتر تاده ها مترمتغییر است.این منابع آبی درفصول پرآب زمستان واوایل بهار آبگیری شده وددرتابستان وپاییز آب آن مورداستفاده قرارمی گیرد،بنابراین دارای وسعت ،عمق وخصوصیات فیزیکی وشیمیائی بسیارمتغییردرطول سال می باشد.

خروجی آب سدها درموقع استفاده ازکف بوده وبه همین خاطر آب کم اکسیژن ،راکدوسردکف درطول بهره برداری خارج می شودکه ازمهمترین مزایای سدها محسوب می شود.

بدلیل عدم پایداری آب  درسدها معمولا آب آنها کم تولید ویا باتولید متوسط بوده ودرصورت عدم کوددهی وغذادهی تولیدماهی آنها بین 150 تا250 کیلو گرم درهکتارخواهد بود،ولی با تمهیداتی می توان درسدهایی که دارای حجم مرده به اندازه کافی باشدتولیدمقرون به صرفه وپایدارایجاد نمود.

پیش نیازهای پرورش ماهی درسدهای خاکی وبتنی:

ازنیازهای اساسی قبل از هرگونه اقدام به پرورش ماهی دراین نوع منابع آبی،داشتن اطلاعاتی به شرح زیر از وضعیت منبع می باشد:

1-     وسعت حداقل وحداکثردریاچه سد.

2-     عمق متوسط حداکثر وحداقل سد.

3-     ارتفاع سدازسطح دریا ومتوسط درجه حرارت عمق های مختلف سد درطول ماههای سال.

4-     اکسیژن ودی اکسید کربن محلول درآب عمق های مختلف درطول ماههای سال.

5-     برخی فاکتورهای شیمیایی آب نظیرنیترات ،نیتریت ،سولفات.شوری و...

6-     موجودات آبزی بخصوص ماهیان موجود.

7-     متوسط شفافیت آب درطول سال.

8-     توپوگرافی کف دریاچه سد.

بادردست داشتن اطلاعات ذکر شده میتوان درموردنحوه مدیریت،مقدار ونوع ماهی پرورشی ،نحوه کوددهی وغذادهی وصیدماهیان تصمیم گیری کرد.

نظام بهره برداری ازسدهای خاکی وبتنی:

این نوع سدها به دلیل هزینه احداث بسیار بالا معمولا توسط بودجه های دولتی ومشارکت مردمی احداث وبعدازاتمام عملیات ساختمانی وآبگیری،اجاره سد جهت اهداف آبزی پروری بامعرفی شیلات(باضوابط خاص)وشرکت درمزایده سازمان آب صورت می گیرد.متقاضی اجاره سد،بعدازاعلام مزایده ازطرف سازمان آب جهت دریافت معرفی نامه به شیلات مراجعه ودرصورت داشتن شرایط لازم بعدازاخذمعرفی درمزایده شرکت می کندودرصورت برنده شدن، قرداداجاره سد از سازمان آب دریافت وجهت اخذ پروانه بهره برداری به شیلات مراجعه می کند.

ماهیدارنمودن سد:

باتوجه به اینکه شرایط آب ووسعت سدهای خاکی مانندمزارع پرورش ماهیان گرمابی نیست برنامه ماهیدارکردن متفاوت بوده ورشدوبازماندگی ماهیان نیزمانندمزارع نخواهدبود.بچه ماهیان معمولا دراوزان 10تا30گرم به سدها معرفی ودرپایان سال دوم پرورش حدود50% آنها به وزن بازاری می رسند ، بنابراین دراینگونه منابع برای تولیدمستمرسالانه لازم است برنامه مناسبی جهت برداشت سالانه وماهیدارکردن هرساله تدوین نمود.براساس میزان غذادهی وکودهی بهترین حالت 1000قطعه بچه ماهی به ازاء هرهکتارسطح مفید دریاچه سدمیباشدومناسبترین سایزبچه ماهی بادرنظرگرفتن قیمت بچه ماهی وهزینه حمل ونقل 10تا30گرم است.دردریاچه سدها به دلیل عمق ووسعت زیادودمای به نسبه کمترمعمولا تولیدزئوپلانگتون بیشترازمزارع بوده وپیشنهاد می گرددماهی بیگ هدبادرصدبالاتری نسبت به مزارع معرفی شود.

دردریاچه هایی باتولیدگیاهان آبزی کمتروامکان تغذیه دستی کم ترکیب بچه ماهی به شرح زیرپیشنهادمی شود:

25% بیگ هد – 55% فیتوفاگ – 15% کپور 5% آمور

دردریاچه هایی باامکان تغذیه دستی زیادترکیب زیرپیشنهادمی شود:

15% بیگ هد -  50% فیتوفاگ – 25% کپور – 10% آمور

بهترین زمان ماهیدارنمودن دریاچه سد:

براساس تجربیات چندین ساله ، بهترین زمان ماهیدار نمودن منابع آبی  که دارای حجم آب مناسبی درآخردوره مصرف آب می باشد اوایل فصل پاییزاست.دراین زمان هم قیمت بچه ماهی بدلیل عدم زمستان گذرانی پایین بوده وهم کیفیت آن به علت تغذیه خوب درتابستان بالاتر است.بچه ماهیان معرفی شده چندماه اول پاییز راتغذیه کرده وباشرایط سد خودراتطبیق داده وزمستان راباکمترین تلفات طی خواهدکردودرشروع فصل پرورش درسال بعدی به وزن مناسبی می رسند.اگردرپاییزآب مناسبی درسدنبود بایستی معرفی بچه ماهی دراوایل فصل بهارصورت گیردوهرروزتاخیردرماهیدارکردن سدبه ضررپرورش دهنده خواهدبود.

مشگلات ماهیان بومی وهرزدرسدها:

باآبگیری سدها ازرودخانه های فصلی ودائمی معمولاماهیان بومی رودخانه هانظیرسیاه ماهی،کیلکای رودخانه ای،وبرخی گونه ها واداتی به همراه ماهیان پرورشی مانندهمی گالچر،پاروا،کاراس وارددریاچه سدشده وبه دلیل ایجادشرایط مناسب به شدت شروع به تکثیرمی کنند.برخی گونه ها نیزمانندماهی قرمزتوسط مردم به دریاچه منتقل می شوند.ماهیان هرز به دلیل خصوصیات زیردرکارپرورش ماهی موجب ایجادمشکلات وگاهش تولیدمی شوند:

1-     تکثیربیش ازحدواستفاده ازغذای ماهیان پرورشی.

2-     غیرقابل استفاده بوده وارزش اقتصادی ندارند.

3-     باعث افت شدیدراندمان تولید می شوند.

4-     بیماریهارامنتقل می کنند.

5-     درغذادهی به ماهی کپورمشکلات زیادی ایجادمی کنند.

راهکارهای مبارزه باماهیان هرز:

1-     افزایش آگاهی مردم وجلوگیری ازرهاسازی ماهیان قرمز به سدها.

2-     معرفی بچه ماهی سوف:

ماهی سوف جزء ماهیان درنده بوده ودردریاچه سدها به خوبی تکثیرمی کند.معرفی سوف به دریاچه سدهای بزرگ که امکان کنترل آن وجودندارد،بدلیل خوی درندگی وتغذیه ازماهیان پرورشی وامکان تکثیرطبیعی خطرناک بوده ومشکلات زیادی ایجاد می کند.با معرفی این ماهی به سدبایستی انتقال بچه ماهی پرورشی دروزن بالای 50گرم صورت گیرد.

3-   معرفی فیل ماهی :این گونه ازماهیان باارزش اقتصادی بالا بوده وازماهیان باریک وریز(ماهیان هرز)به خوبی تغذیه می کندوماهی مناسبی برای این هدف می باشد،ولی تهیه بچه ماهی آن مشکل بوده وقیمت بالایی دارد.

4-     معرفی ماهی ماش:

این گونه جزء ماهیان مناسب برای کنترل ماهیان هرز بوده وارزش اقتصادی خوبی دارد.این ماهی فقط ازماهیان کوچک وباریک(ماهیان هرز)تغذیه می کندولی درشرایط فعلی بدلیل عدم تکثیر مصنوعی ووجودنداشتن شرایط تکثیرطبیعی  دراغلب سدها امکان تهیه بچه ماهی آن مشکل است.

5-     ماهی قزل آلا:

دردوسال اخیر درشهرستان میانه تجربه خوبی ازرهاسازی ماهی قزل آلای رنگین کمان به همراه ماهیان پرورشی گرم آبی درسدهای خاکی بدست آمده است.بیشترسدها شرایط مناسبی جهت پرورش قزل آلادارند.درتابستان باگرم شدن لایه های سطحی آب دمای لایه های پایین کمتر از20درجه بوده ودرزمستان بایخ زدن سطح دریاچه وآغاز آبگیری سدها اکسیژن محلول درآب درحد مناسبی بوده وقزل آلا به خوبی شرایط راتحمل کرده وحتی رشد خوبی بدون غذادهی وباتغذیه ازماهیان هرزازخودنشان دادند.

درنمونه برداریهای متعددی که انجام گرفت،قزل آلافقط ازماهیان هرز بخصوص کلیکای رودخانه ای وهمی کالچر تغذیه نموده بودندوبچه ماهیان 70 گرمی رهاسازی شده درآذرماه درآخراردیبهشت به وزن 300تا400گرم رسیدند.

جهت رهاسازی ماهی قزل آلا درسدها بهترین وزن 50تا70 گرم بوده وبهتراست ازبچه ماهی قزل آلای ایرانی که مقاومت بیشتری به شرایط نامناسب دارنداستفاده شود.تراکم رهاسازی 200تا500 قطعه به ازاء هرهکتارسطح مفیددریاچه وبسته به تراکم ماهیان هرزپیشنهاد می گردد.

رها سازی ماهی قزل آلا درسدها علاوه براینکه سودبیشتری ازبابت تولید گوشت آن عاید پرورش دهنده می نماید،این ماهی باکنترل ماهیان هرز باعث افزایش چشمگیر رشدوتولیدماهیان گرم آبی می شود.مدفوع قزل آلانیز باعث باروری آب شده وبه عنوان غذای ماهی کپور نیز مورداستفاده قرارمی گیرد.لازم بذکراست درصورت رهاسازی قزل آلادرسدبایستی مقدارکوددهی کمترودرفصل پاییزازکوددامی استفاده نکرد.

اصول کوددهی درسدها:

نحوه کوددهی وبارورسازی آب درسدها به علت عمق وحجم زیاد آب وتغیرات زیادآن درطول سال بامزارع پرورش ماهیان گرم آبی تفاوت اساسی داردونرم خاصی برای آن نمی توان تعریف کردوپرورش دهنده بایستی باتجربه شخصی وثبت اطلاعات درسالهای اول پرورش به نحوه کودهی برسد.

کودهای مورداستفاده به دونوع شمیایی وآلی تقسیم می شود:

کودهای آلی شامل کود گاوی ومرغی می باشد.اثراین نوع کودها درباروری آب دیرتر ازکودهای شیمیایی ظاهرشده ولی تداوم بیشتری دارندوبدلیل افزایش تولیدزئوپلانکتون وفیتوپلانگتون وباکتریهای مفیددرافزایش تولیدماهی تاثیر زیادی دارند.

میزان مصرف کودهای آلی(کودگاوی) به ازاء هرهکتارسطح مفید دریاچه سدحدودا 1تا2تن درآبهای غنی و3تا4تن درآبهایی باغنای کمتر می باشدودرصورت استفاده ازکودمرغی نصف این میزان مورداستفاده قرارمی گیرد.

نحوه مصرف کودهای آلی:

قسمتی ازکودآلی رابصورت کودپایه دراواخر پاییزوقبل ازشروع آبگیری دربخشهایی ازسد که آب آن مصرف وخشک شده است (1تن به ازاء هرهکتارزمین )پاشیده وتوسط پنجه گاز شخم سطحی زده می شود.بعدازآبگیری کامل سدوباگرم شدن آب دراواخرفروردین ماه کودآلی رادربشکه های آب حل کرده و بصورت هرچندروزیک بار به آب سداضافه می نمایند.میزان کوددهی بایستی توسط اندازی گیری شفافیت آب باسشی دیسک تنظیم نمودوعمق قابل روئیت آن راباکودهی حدودا 40سانتیمترتنظیم کرد.توصیه می شوددرسدهای بزرگ به علت عدم امکان کنترل مشکلات احتمالی ازکوددهی بیش ازحدخوداری نمائید.بیشترین کودحیوانی معمولا به علت وسعت وحجم زیاد آب درماه های اردیبهشت وخردادماه مورداستفاده قرارمیگیرد.

کودهای شیمیایی:

الف-کودهای ازته

شامل نیترات آمونیوم واوره میباشد.این نوع کودها باعث رشدسریع فیتوپلانگتونها می شود. میزان مصرف آن درسدهاحدود250 تا300کیلوبه ازاء هرهکتارسطح مفید دریاچه درطول سال است.

ب- کودهای فسفاته

شامل فسفات آمونیوم ،سوپرفسفات وسوپرفسفات تریپل بوده ومیزان مصرف آن حدود125 تا150 کیلوگرم به ازاء هرهکتارسطح مفید دریاچه درطول سال است.

کودهای شیمیایی پس ازانحلال دریک مخزن به سطح آب درجهت بادپاشیده می شود.درماههای گرم سال درهرهفته بایستی 2تا3بار عملیات کودپاشی انجام گیردوشفافیت آب کنترل شود.لازم بذکر است اعدادفوق حدودی بوده وجهت اطلاعات اولیه ازحدودمیزان مصرف کودشیمیایی ذکرشده است وپرورش دهنده بایستی باکنترل شفافیت آب نسبت به تعیین میزان کوددهی اقدام نماید.بهترین زمان شروع کوددهی شیمایی زمانی است که سطح آب به اندازه کافی گرم شده ولایه بندی حرارتی تشکیل شده باشد.دراین صورت کودداده شده درلایه های سطحی آب گردش نموده وشگوفائی پلانگتونی بهترودرمصرف کودصرفه جوئی خواهدشد.

مثالی ازنرم کودهی دریکی ازسدهای شهرستان میانه:

سطح دریاچه سددربیشترین اندازه=40هکتار

سطح دریاچه درکمتیرین اندازه=10هکتار

عمق متوسط=5/4متر

سطح مفیدسد=25هکتار

تولید=20تن درسال

کودگاوی مورداستفاده درسال=40تن

کودمرغی مورداستفاده درسال=5تن

کوداوره مورداستفاده درسال=6تن

کودفسفاته مورداستفاده درسال=5/2تن

غذادهی به ماهیان پرورشی:

غذادهی درسدها به علت وجودماهیان هرزوتکثیر سریع آنهادرمواردی ممکن است مقرون به صرفه نباشد.ماهیان هرزبه شدت ازغذای ماهیان پرورشی تغذیه وبسرعت تکثیرمی یابندبنابراین غذادهی بایستی با کنترل ماهیان هرزصورت گیردوترکیب ونوع غذای کپوربایستی طوری باشدکه علاوه برارزان قیمت بودن به صورت پلت باپایداری زیادتولید شودتاماهی کپورفرصت استفاده ازآن راداشته باشد.بهتراست غذادهی همیشه ازمحل خاص وزمان معیین صورت گیردتاماهیان به آن قسمت عادت کرده وقبل ازمصرف غذاتوسط  ماهیان هرز،مورداستفاده کپورقرارگیرد.

الف:غذادهی به ماهی کپور:

مقدارغذایی که درطی روزبرای تامین نیازغذایی به کپورداده می شودوابستگی زیادی به دوعامل بیومس کپور موجود ومیزان تولیدات طبیعی دریاچه دارد.به علت اینکه معمولادرسدها حدود50%غذای کپورازمنابع وتولیدات طبیعی آب تامین می شود،کیفیت وبالانس نمودن جیره غذایی به اندازه استخرهای پرورش ماهی اهمیت نداردوتولیدغذای ارزان قیمت نتیجه مطلوبی دارد.

فرمول پیشنهادی غذای کپور:

1-     پودرضایعات کشتارگاهی مرغ یاگوشت یامخلوطی ازآنها35%تا40%

2-     سبوس گندم وبرنج 35%تا40%

3-     آردگندم نامرغوب یاضایعات کاخانه آردسازی15%

4-     پودرخون 5%

5-     پرمیکس ویتامین وموادمعدنی 2%

6-     خاک رس خالص برای ایجادچسبندگی 5%

بهتراست جهت غذادهی ازظروف پلاستیکی وبه تعدادحداقل 15 عدددرفواصل 20متری برای یک سدحدود30هکتاری مورداستفاده قرارگیرد.

محاسبه میزان غذادهی به کپور:

محاسبه میزان غذادهی به علت نامشخص نبودن بیومس ماهی ممکن نیست ولی باکنترل ظروف غذادهی میتوان تاحدودی میزان آن رامحاسبه کرد. اگر غذای داده شده بلافاصله خورده می شودمقدارغذاراافزایش داده ودرصورتی که باقیمانده غذا خورده نشود مقدارآن راگاهش می دهند.

معمولا درسدها برای تولید هرکیلو گرم ماهی کپوربافرض تامین 50%غذا ازتولیدات طبیعی 1کیلو گرم ازغذای فوق که ضریب تبدل حدود2داردمورداستفاده قرارمی گیرد.

تغذیه ماهی آمور:

دردریاچه هایی باتولید کم گیاهان آبزی بهتراست ازعلوفه دستی شامل یونجه،شبدر، ساقه سرگوم وذرت علوفه ایی ضایعات میوه وصیفیجات برای تغذیه ماهی آموراستفاده کرد.برای جلوگیری ازپخش شدن علوفه لازم است چندعددچهارچوب به ابعاد 1در5/1متردرست نموده ودرداخل آب مهاروعلوفه راداخل آن ریخت.

صیدماهیان پرورشی:

درمنابع آبی بزرگ مانندسدهای خاکی وبتنی نحوه صید بامزارع پرورش ماهی تفاوت دارد.دراین نوع آبها به دلیل وسعت وعمق زیادعملیات صیدبسیاردشوارووقت گیر است مقدارصید نیزغیر قابل پیش بینی است.قبل ازشروع به صیدابتدابایستی بازاریابی صورت گیردومقدمات کارنظیر خودرو حمل ونقل ماهی ،یخ ،جعبه های حمل ماهی و...پیش بینی شود.

روشهای صیددرمنابع آبی بزرگ:

الف- صیدباتورگوشگیر یادامکستر.

شماره صحیح چشمه های تورگوشگیر درصید ماهی باوزن وطول موردنظر بسیارمهم است.جهت تعیین شماره تور ابتداطول ماهی موردنظرراتعیین وسپس ازفرمول زیراندازه چشمه(گره به گره مجاور به میلیمتر)a ازفرمول a=k*L. محاسبه می شود.

L= طول ماهی به میلیمتر

K= ضریب ثابت(برای ماهی کپور،بیگ هدوفیتوفاگ2/0برای ماهی آمور،سوف سیاه ماهی وقزل آلا1/0)

کلفتی ونرمی نخ تورنیزبسیارمهم است هرچه نخ نرمتر ونازکتر باشدمیزان صیدبیشترخواهدبودولی مقاومت آن نسبت به پاره گی کمترخواهدشد.رنگ تورنیزبهتراست هماهنگ بارنگ آب (آّبی روشن تاسبزرنگ) باشد.

دراین روش صید بایستی صیاد با این نکته واقف باشد که ماهیان درمقابل خطر هوش فوق العاده ای ازخودنشان می دهندوهنگام برخوردباتور واحساس خطردرنقطه مقابل سد وبخصوص درمناطق عمیق تجمع کرده وحرکت نمی کنند،بنابراین لازم است وقتی درقسمتی ازسدنسبت به تورریزی اقدام شد،درنقاط مختلف سدومحل های تجمع احتمالی ماهیان تورهای دیگردراعماق مختلف قراردادتاماهیان وحشت کرده وبه طرف تورهای دیگرمتواری شوند.همچنین می توان به صورت حلقه وار تورریزی کردوباقایق حلقه راکم کم تنگ نمود.

ب- تورپره.

استفاده ازتورپره درسدهایی امکان پذیراست که عمق کمی داشته وموانع زیرآبی نظیر سنگهای بزرگ وچاله های عمیق درکف وجودنداشته باشد.دربرخی ازسدها هم که قسمتهایی ازآن عمق کم وصاف داردمی توان بااین روش ماهیان راصید نمود.برای صیدبااین روش،ابتدابهتراست بانصب تورهای گوشگیر درنقاط عمیق ماهیان رابه سمت دیگر متواری نمودوسپس به آرامی به دورگله های ماهی باقایق تورپره کشید.

برخی ازپرورش دهندگان جهت صیدماهی باصیادان حرفه ای قراردادمی بندندکه دراین صورت حدود25تا30%کل صیدراصیادان برمی دارند.

حسین شاه محمدی تابستان1390

نوشته شده در تاریخ 1390/04/27    | توسط: حسین شاه محمدی    |    |
نظرات()